Khi tờ giấy hẹn trở thành “tài sản mong manh”

Thời gian gần đây, khi giá vàng liên tục tăng mạnh, thị trường xuất hiện các giao dịch “trả tiền trước - nhận vàng sau”. Người mua vàng thanh toán hết tiền và cầm về một tờ giấy hẹn, chờ đến ngày nhận vàng theo thỏa thuận. Hợp đồng nêu rõ, sau khi bên mua hoàn tất việc chuyển tiền, họ sẽ nhận được bản hợp đồng có đóng dấu “đã thu tiền” cùng xác nhận của cơ sở kinh doanh.

Khoản tiền này ban đầu được xem là tiền đặt cọc và sẽ tự động chuyển thành tiền thanh toán chính thức khi hai bên hoàn tất việc giao nhận vàng trên thực tế. Hình thức này ban đầu được xem là linh hoạt, giúp người mua và người bán “giữ giá”, nhưng trong bối cảnh biến động mạnh, rủi ro dần bộc lộ rõ.

Giao dịch “trả tiền trước - nhận vàng sau”, Người mua thanh toán hết tiền và cầm về một tờ giấy hẹn, chờ đến ngày nhận vàng theo thỏa thuận.

Nhiều khách hàng cho rằng việc phải thanh toán 100% nhưng chờ 30-90 ngày là bất hợp lý. Anh Trần Văn H. (Hà Nội) chia sẻ: “Tôi mua vàng với suy nghĩ đơn giản là có tiền thì nhận vàng ngay. Nhưng thực tế lại phải cầm giấy hẹn cả tháng. Cảm giác rất rủi ro vì tiền đã giao, còn vàng thì chưa biết khi nào nhận được. Đặc biêt, khi giá vàng liên tục lên xuống như thời gian gần đây”. 

Cùng quan điểm, chị Nguyễn Thị L. Hà Đông, Hà Nội cho biết, việc giao dịch kiểu này khiến người mua rơi vào thế bị động: “Chẳng khác nào cho doanh nghiệp mượn vốn miễn phí. Nếu giá vàng tăng, họ có thể chậm giao; còn nếu mình lo sợ muốn bán lại thì lại phải bán giá thấp hơn. Người mua gần như chịu thiệt trong mọi tình huống”.

Nhiều người cho rằng, với hình thức giao dịch này thì người mua chưa thực sự nắm giữ tài sản, trong khi toàn bộ số tiền đã được chuyển cho bên bán. Nếu doanh nghiệp chậm giao hoặc không đủ nguồn vàng, người mua có thể phải chờ đợi kéo dài, thậm chí đối mặt nguy cơ không nhận được hàng đúng hạn. Bên cạnh đó, khi thị trường biến động, người mua cũng dễ rơi vào thế bất lợi nếu buộc phải bán lại với giá thấp hơn.

Người dân xếp hàng chờ lấy vàng theo giấy hẹn.

Về bản chất, giao dịch này không chỉ đơn thuần là mua bán hàng hóa mà còn mang yếu tố “ứng vốn” cho doanh nghiệp. Khi đó, rủi ro không còn nằm ở giá vàng, mà chuyển sang khả năng thực hiện cam kết của bên bán. Nếu thiếu kiểm soát, hệ quả không chỉ dừng ở cá nhân người mua mà còn có thể ảnh hưởng đến niềm tin chung của thị trường vàng.

Giao dịch không cấm, nhưng rủi ro hiện hữu

Về mặt pháp lý, hình thức mua bán “trả tiền trước - nhận sau” không bị cấm nếu được xác lập bằng hợp đồng dân sự. Người mua chuyển tiền, nhận hợp đồng có xác nhận đã thu tiền và chờ giao hàng theo thỏa thuận.

Luật sư Bùi Thị Kim Liên, Công ty luật Sinh Hùng cho rằng, giao dịch này hợp pháp nếu hai bên tự nguyện và doanh nghiệp có đủ khả năng thực hiện nghĩa vụ. Tuy nhiên, điều quan trọng là bên bán phải đảm bảo có hàng để giao đúng hạn.

Trong điều kiện thị trường thuận lợi, giao dịch có thể diễn ra bình thường. Nhưng khi giá biến động mạnh hoặc nguồn cung thay đổi, nhiều rủi ro bắt đầu xuất hiện tiến độ giao bị kéo dài, nguồn vàng thực tế không đáp ứng kịp cam kết. Khi đó, điều khoản hợp đồng trở thành yếu tố quyết định quyền lợi, thay vì mức giá đã mua. Đáng chú ý, những rủi ro này không dễ nhận diện từ đầu, bởi giao dịch vẫn mang hình thức quen thuộc của mua bán hàng hóa

Luật sư Liên khẳng định: “Hình thức “trả tiền trước - nhận vàng sau” đang bộc lộ sự thiếu cân bằng khi thời gian giao hàng bị kéo dài. Điều này thể hiện doanh nghiệp đang chiếm dụng vốn của khách hàng. Việc nắm giữ 100% tiền thanh toán trước giúp doanh nghiệp tận dụng nguồn vốn từ khách hàng để xoay vòng kinh doanh, trong khi người mua phải gánh chịu mọi rủi ro về biến động giá và thời gian chờ đợi".

Còn luật sư Nguyễn Đức Hùng, Giám đốc Công ty Luật TNHH Thiện Duyên phân tích, trong trường hợp doanh nghiệp không giao vàng đúng cam kết hoặc kéo dài thời gian giao, tranh chấp dân sự có thể phát sinh. Nghiêm trọng hơn, nếu không có vàng thực nhưng vẫn bán cho nhiều người, hành vi này có thể bị xem xét dưới góc độ chiếm dụng vốn hoặc huy động vốn trái quy định, thậm chí còn có dấu hiệu của hành vi lạm dụng tín nhiệm hoặc lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Luật sư Hùng cảnh báo: “Khi giao dịch chỉ tồn tại dưới dạng “vàng trên giấy”, không gắn với tài sản thực, bản chất đã tiệm cận hoạt động tài chính hoặc phái sinh. Nếu không được kiểm soát chặt chẽ, rủi ro không chỉ dừng ở từng cá nhân mà còn có thể ảnh hưởng đến toàn bộ thị trường”.

Câu chuyện “vàng trên giấy” không phải là mới. Nhưng vàng là một tài sản có giá trị lớn, mỗi biến động đều có thể tạo ra rủi ro. Vì vậy, ranh giới giữa hợp pháp và an toàn trở nên rất mong manh. Khi ranh giới đó bị đẩy đi quá xa, người gánh chịu hậu quả đầu tiên vẫn là những khách hàng nhỏ lẻ, những người đã bỏ tiền thật nhưng chưa kịp nắm giữ tài sản.

Tác giả: Ánh Phương